W dniu 11 stycznia 2026 roku w Gminie Uchanie odbyły się uroczystości upamiętniające 83. rocznicę wysiedlenia ludności z terenu gminy podczas II wojny światowej. Był to dzień głębokiej refleksji, zadumy oraz hołdu złożonego ofiarom jednej z najbardziej dramatycznych kart w historii Zamojszczyzny.

Choć od tamtych tragicznych wydarzeń minęły już 83 lata, wciąż żyją świadkowie, którzy z bolesną dokładnością pamiętają dramat wysiedleń, rozdzielone rodziny, utracone domy i dzieciństwo naznaczone wojenną traumą. Pamięć o tych wydarzeniach stanowi moralny i historyczny obowiązek współczesnych pokoleń oraz ważny element tożsamości lokalnej wspólnoty.
Obchody rozpoczęły się Mszą Świętą w intencji osób wysiedlonych, odprawioną w kościele parafialnym pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Uchaniach. Eucharystii przewodniczyli ks. Dariusz Bajwoluk, proboszcz parafii, oraz ks. Rafał Ćwikła, wikariusz parafii.
Po Mszy Świętej uczestnicy uroczystości udali się do miejscowego parku, gdzie pod pomnikiem odbyła się oficjalna część obchodów. Po odegraniu Hymnu Państwowego złożono wieńce, wiązanki i znicze przez liczne delegacje, m.in. przedstawicieli władz samorządowych Gminy Uchanie, Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie, organizacji kombatanckich, środowisk Dzieci Zamojszczyzny, stowarzyszeń społecznych, instytucji lokalnych, harcerzy, zuchów oraz młodzież szkolną z Uchań i Teratyna.

Szczególnym i niezwykle poruszającym momentem obchodów było uroczyste odsłonięcie muralu poświęconego Dzieciom Zamojszczyzny z terenu Gminy Uchanie, który powstał na ścianie budynku Banku Spółdzielczego w Uchaniach.
Centralną postacią muralu jest Krystyna Mielniczuk, mieszkanka Rozkoszówki, która jako sześcioletnie dziecko została wysiedlona ze swojej rodzinnej miejscowości. Jej wizerunek stał się symbolem losu wszystkich dzieci dotkniętych tragedią wysiedleń. Wybór postaci nie był przypadkowy - twarz Pani Krystyny znalazła się na muralu dzięki zaangażowaniu jej prawnuczki, Mileny Kołtun, harcerki 9 Wielopoziomowej Drużyny Harcerskiej im. Marii Konopnickiej z Uchań, która wzięła udział w konkursie na projekt muralu.
Autorem muralu jest Arkadiusz Andrejkow, znany artysta i twórca murali historycznych. Symbolicznym i poruszającym znakiem była sytuacja, gdy namalowana dzień wcześniej twarz dziewczynki następnego poranka pokryta była szronem - tak jak 83 lata temu dzieci wysiedlane zimą w skrajnie trudnych warunkach pogodowych.
Realizacja muralu była możliwa dzięki pełnemu wsparciu Instytutu Pamięci Narodowej – Oddział w Lublinie, który sfinansował jego powstanie. Szczególne podziękowania skierowano do dyrektora IPN Oddział Lublin dr. Roberta Derewendy, Naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej Magdaleny Śladeckiej, dyrekcji Banku Spółdzielczego w Białopolu i Uchaniach, Wójta Gminy Uchanie Leszka Czerwonki, a także wszystkich osób i instytucji zaangażowanych w przygotowanie miejsca i realizację projektu.

Dalsza część uroczystości odbyła się w Gminnym Ośrodku Kultury w Uchaniach. Uczestnicy mieli okazję obejrzeć wystawę wypożyczoną z IPN Oddział w Lublinie oraz projekcję filmu dokumentalnego „Wspomnienia Dzieci Zamojszczyzny”, zrealizowanego przez White Studio. Film zawiera poruszające relacje świadków wysiedleń z terenu Gminy Uchanie i stanowi niezwykle cenne świadectwo historyczne. Zdjęcia do dokumentu realizowane były w lutym 2025 roku - niestety jedna z osób biorących udział w nagraniu nie doczekała jego premiery.
W trakcie uroczystości wręczono również symboliczne paczki Dzieciom Zamojszczyzny, przygotowane dzięki wsparciu Stowarzyszenia Odra–Niemen.

Wyjątkowym momentem było także wręczenie Krzyża In Memoria Gloria Victis Panu Stefanowi Ciuckiemu - regionaliście i popularyzatorowi historii lokalnej - za wieloletnie zaangażowanie w pielęgnowanie pamięci historycznej.

Program artystyczny przygotowany przez zuchy i harcerzy z Uchań wypełniły poruszające recytacje wierszy lokalnej poetki Krystyny Śmiech oraz Heleny Kidaj. Utwory, które w sposób szczególny oddały dramatyzm losów Dzieci Zamojszczyzny. Występ był wyrazem dojrzałości, wrażliwości i głębokiego zrozumienia historii przez młode pokolenie.
Uroczystości zakończył koncert zespołu „Na Granicy”, który dopełnił całość wydarzenia refleksyjną oprawą muzyczną.

Poczęstunek oraz ciepłą herbatę na ten mroźny poranek przygotowały dla wszystkich uczestników Panie z Koła Gospodyń Wiejskich w Uchaniach. 

Uroczystości były hołdem dla ofiar wysiedleń ale również jak na obecne czasy także żywą lekcją historii, która pokazuje że bardzo ważne jest pielęgnowanie pamięci i przekazywanie jej kolejnym pokoleniom. Pamięć o Dzieciach Zamojszczyzny i tragedii wysiedleń pozostaje trwałym elementem tożsamości Gminy Uchanie i zobowiązaniem na przyszłość.